Bạn đã bao giờ nhắm mắt và hình dung ra một bãi biển đầy nắng, hay một sinh vật không có thật? Khám phá ngay bí ẩn vì sao chúng ta có thể tưởng tượng, một trong những năng lực kỳ diệu nhất của não bộ con người.
Khả năng tái tạo hình ảnh của não bộ
Về cơ bản, tưởng tượng là khả năng của não bộ tạo ra các hình ảnh, âm thanh, cảm giác và ý niệm mới mà không cần bất kỳ một kích thích nào từ môi trường bên ngoài. Nó không phải là phép thuật, mà là một quá trình thần kinh phức tạp.
Hãy hình dung não bộ của bạn như một thư viện khổng lồ chứa đầy những mảnh ghép ký ức: hình ảnh bạn bè, âm thanh của một bài hát, mùi vị của một món ăn. Khi bạn tưởng tượng, não bộ không tạo ra thứ gì đó hoàn toàn từ hư vô.
Thay vào đó, nó đóng vai trò như một người nghệ sĩ tài ba, lấy những mảnh ghép ký ức này ra, xáo trộn, cắt ghép và kết hợp chúng lại theo một cách hoàn toàn mới.
Ví dụ, để tưởng tượng ra một "con voi màu hồng biết bay", não bộ của bạn sẽ:
- Truy xuất ký ức về "con voi".
- Truy xuất ký ức về "màu hồng".
- Truy xuất ký ức về khái niệm "bay" (từ việc thấy chim, máy bay...).
- Kết hợp chúng lại thành một hình ảnh mới lạ, độc đáo.
Quá trình này cho thấy sự linh hoạt đáng kinh ngạc của hệ thống nhận thức, là nền tảng cho mọi sự sáng tạo.
Mạng lưới mặc định (DMN) và vai trò trong sự tưởng tượng
Vậy vùng nào của não chịu trách nhiệm cho khả năng "vẽ vời" này? Các nhà khoa học thần kinh đã phát hiện ra một mạng lưới then chốt gọi là Mạng lưới Chế độ Mặc định (Default Mode Network - DMN).
Đây là một tập hợp các vùng não hoạt động mạnh mẽ nhất khi chúng ta không tập trung vào thế giới bên ngoài, chẳng hạn như khi đang mơ mộng, suy nghĩ về tương lai, hoặc chính là lúc đang tưởng tượng. Hãy nghĩ về DMN như một "sân chơi" sáng tạo của não.
Khi bạn nghỉ ngơi, không làm gì cụ thể, DMN sẽ được "bật" lên, cho phép tâm trí bạn lang thang, kết nối các ý tưởng và ký ức xa xôi lại với nhau.
DMN hoạt động như một đạo diễn phim, lấy các "cảnh quay" (ký ức) từ nhiều vùng não khác nhau (vùng thị giác, thính giác, cảm xúc...) và dựng chúng thành một "bộ phim" hoàn toàn mới trong tâm trí bạn.
Sự phối hợp nhịp nhàng này giải thích vì sao chúng ta có thể tưởng tượng ra những kịch bản phức tạp và sống động đến vậy.
>>> Nắm rõ thêm: Dòng suy nghĩ miên man trong đầu bạn thực sự được hình thành như thế nào?
Tưởng tượng và hồi tưởng ký ức khác nhau thế nào?
Dù cả hai đều diễn ra bên trong tâm trí, tưởng tượng và hồi tưởng là hai quá trình rất khác nhau, dù chúng sử dụng chung nhiều vùng não. Sự khác biệt nằm ở cách não bộ xử lý thông tin.
| Tiêu chí | Hồi tưởng ký ức | Tưởng tượng |
| Bản chất | "Phát lại" một sự kiện đã xảy ra. Có xu hướng trung thành với bản gốc, dù có thể bị sai lệch theo thời gian. | "Sáng tạo mới" bằng cách kết hợp và biến đổi các mảnh ký ức. Không bị ràng buộc bởi thực tế. |
| Mức độ chi tiết | Thường có nhiều chi tiết cụ thể, cảm quan (bối cảnh, thời gian, cảm xúc đã trải qua). | Có thể mơ hồ hoặc rất chi tiết, tùy thuộc vào khả năng và mục đích của người tưởng tượng. |
| Vùng não chủ đạo | Hồi hải mã (Hippocampus) đóng vai trò trung tâm trong việc truy xuất ký ức gốc. | Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex) hoạt động mạnh mẽ hơn để điều khiển, sắp xếp và kết hợp các thông tin. |
Một cách dễ hiểu, hồi tưởng giống như xem lại một cuốn phim tài liệu cũ. Trong khi đó, tưởng tượng giống như việc bạn lấy các cảnh trong cuốn phim đó, cắt ghép, thêm kỹ xảo để tạo ra một bộ phim khoa học viễn tưởng hoàn toàn mới.
>>> Nắm rõ thêm: Não bộ đã tạo ra những "bộ phim" trong đầu khi chúng ta đang ngủ thế nào?
Khả năng tưởng tượng là một di sản tiến hóa quý giá, cho phép chúng ta lập kế hoạch, giải quyết vấn đề và sáng tạo nghệ thuật. Hãy trân trọng và rèn luyện "cơ bắp" tinh thần này mỗi ngày để làm phong phú thêm cuộc sống của bạn.
>>> Tìm hiểu đầy đủ tại: Quên có phải là một cơ chế cần thiết của não bộ để tiếp thu cái mới?